Reflectie in lichtval en denken   

Publicatie: kM nr 70 zomer 2009 
Tekst: Raoul Wassenaar
 

Het werk van de Eindhovense kunstenares Gery Bouw kenmerkt zich door het gebruik van woorden en teksten, licht - al dan niet natuurlijk - en digitaal bewerkte foto's, vaak uit de familiaire sfeer. Ze werkt veel met transparant materiaal, waaronder ook glas. Haar werk is veelal geÔntegreerd binnen de architectuur van een gebouw. Ze werkt autonoom, maar ook veel in opdracht voor de overheid of overheidsinstanties. Bouw krijgt vaak veel ruimte bij de opdrachten die ze doet.

Glaspartij
De opdracht voor het Bestuursgebouw van de Universiteit van Maastricht was even helder als eenduidig: de ruimte, een oud klooster dat tot aula getransformeerd is, moest opgewaardeerd worden. Drie kunstenaars, waaronder Gery Bouw, werden benaderd voor deze opdracht. Een pitch volgde. Bouw zag als vrij snel mogelijkheden iets te doen met de glaspartij die, ondanks de transparantie van het glas, nauwelijks werking op de ruimte had. Er hingen schermen voor.
Ze was er bij een promotie, toen de zaal in functie was en bij een later bezoek, toen voor haar de schermen omhoog gehaald werden. Deze bezoeken sterkten haar intentie een voorstel in te dienen voor de raampartij.

Wisselwerking
Het zou haar tevens de kans bieden opnieuw samen te werken het glasbedrijf Saint-Gobain Glass. 'Heel prettig', volgens Bouw, 'omdat zij altijd bovenop nieuwe ontwikkelingen zitten. Voor mij als kunstenaar is dat interessant en inspirerend.' Omgekeerd werkt dit principe eveneens. Paul Roman van Saint-Gobain Glass werkt graag met kunstenaars samen, omdat hun onconventionele ideeŽn en verlangens hem uitdagen na te denken over nieuwe mogelijkheden en technologieŽn. Een vruchtbare wisselwerking dus.
Het was een adviseur van de Rijksgebouwendienst die Bouw wees op Saint-Gobain Glass en meer specifiek Paul Roman. Op het gebied van glas en glastechniek was dit de man die haar verder kon helpen. Bouw startte de samenwerking met het realiseren van onder andere zeefdrukken op schuifdeuren in het Elkerliek Ziekenhuis in Deurne en niet veel later een zeefdruk op de glazen pui van het stadhuis in Veghel.
Ten tijde van de pitch voor het bestuursgebouw in Maastricht, volgt Bouw een lezing van Roman over het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum. Het Instituut voor Beeld en Geluid heeft een glasgevel - ontworpen door Jaap Drupsteen - dat gezeefdrukt is volgens een nieuwe techniek. De verf is in het glas gebrand. Deze nieuwe techniek wordt beloond met Glas innovatie award. De jury omschrijft het als een geslaagde poging 'op artistiek niveau industriŽle productie en ambachtelijke kwaliteiten samen te brengen in een betaalbaar product'. Roman is de initiator van deze glastechniek, welke hij samen heeft ontwikkeld met de TNO in Eindhoven. De lezing inspireert Bouw eens te meer een voorstel in te dienen voor de raampartij van het Bestuursgebouw van de Universiteit van Maastricht en deze techniek ook daar toe te gaan passen.

Effect en techniek
Bouw bereidt zich goed voor. Ze fotografeert de ramen in de drie delen - middenvoor, links en rechts - snijdt deze vervolgens uit de foto en maakt een ontwerp in drie kleuren. De jury, bestaande uit een kunstcommissie en de rector van de Universiteit, toont ze zowel de ruimte op papier met de uitgesneden ramen - de situatie zoals deze was - en de ruimte met een mogelijk kleurrijke glaspartij: het ontwerp van Bouw. Het verschil tussen de huidige situatie en het ontwerp van Bouw, een kleurrijke glasgevel, is enorm. De jury is razend enthousiast, Bouw wint de pitch.
Na financiŽle goedkeuring en goedkeuring van allerhande commissies, kan Bouw beginnen met het ontwerp van de 22 ramen. Dan ook, beginnen technische en inhoudelijke aspecten een serieuze rol te spelen. 'Bij het presenteren van mijn schetsontwerp had ik nog niet of nauwelijks rekening gehouden met inhoudelijke aspecten, zoals de context en geschiedenis van het gebouw. Het ging mij eerst en vooral om het effect dat bereikt zou kunnen worden als er iets gedaan zou worden met de raampartij. Een effect dat de ruimte zou verrijken en transformeren, al naar gelang het licht binnen de dag, als ook binnen de verschillende seizoenen zijn rol speelt.'
Zo is het is voor Bouw in die beginfase nog lastig voor te stellen welke resultaten het werken met deze nieuwe techniek zal opleveren. Ze heeft op dat moment slechts ťťn vergelijk voor handen, de gevel van het Instituut voor Beeld en Geluid. Een tamelijk abstract werk, met uitgetrokken kleurpatronen die op afstand een vlekkerig beeld geven. Niet bepaald het patroon dat Bouw voor ogen heeft.
Ook het bekijken van vele boeken over die oude glastechniek, de glas-in-lood ramen, levert haar weinig inspiratie op. Ze vindt de meeste werken te decoratief. Het refereert volgens haar te weinig aan de hedendaagse beeldende kunst en gaat te vaak enkel over de techniek zelf.

Licht, kleur en ruimte
Een ander aspect dat van belang is in het schetsproces, is het gegeven dat dit Bouws eerste glaswerk in kleur wordt; andere en eerdere werken op glas waren enkel in zwartwit. Niet in de laatste plaats speelt het blauw op de muur in het midden van de kapel een belangrijke rol. Het was een idee van de architect Jules Jansen, elke verbouwing te 'markeren' met een kleuren zo logica en samenhang aan te brengen. Het blauw dat is aangebracht op muur in de aula verwijst naar de laatste verbouwing. Bouw overlegt met de architect, ziet de blauwe muur liever wit, maar realiseert zich dat dit onmogelijk is en neemt de uitdaging op zich, het grote blauwe vlak vruchtbaar te integreren binnen haar ontwerp.
Het ontwerp van de 22 ramen duurt meer dan een half jaar. Bouw maakt een eerste zeefdrukproef met een afbeelding van een MRI-scan met bloedvaten in regenboogkleur. Niet enkel een pragmatisch besluit, de kleuren van de regenboog vormen een goede gelegenheid de werking van kleur te toetsen - bijvoorbeeld het effect van licht naar donker, het blijkt ook een aanzet voor de uiteindelijke thematiek.
De resultaten vallen tegen. Van dat wat ze aanlevert blijft maar 30 procent over. De kleur rood is vrijwel geheel transparant en de verschillen met haar oorspronkelijke proef zijn enorm.
Het schetsproces komt in een stroomversnelling als ze een kleurproef krijgt en en driedimensionaal gaat werken. De kleurproef geeft aan welke kleurwaardes te gebruiken zijn voor zeefdruk. Met een pipetje in photoshop kan zij zo de exacte kleur achterhalen en daar 'digitaal gaan schilderen'.
Ook de tip om op transparante sheets te gaan printen blijkt een goede. Ze bouwt een maquette van de kapel, volledig op schaal en in hout, en kan zo de sheets plaatsen voor de ramen en de werking van het licht testen. In de maquette komen ook de ruimtes tussen het glas beter aan bod. Een belangrijk aspect, daar de ramen een doorlopend geheel moesten vormen.

Beeldverhaal
Zo komt het dat na een lange schetsfase het definitieve ontwerp, gepresenteerd middels de maquette, behoorlijk verschilt van de eerste voorstellen ten tijde van de pitch.
Desalniettemin zijn alle betrokkenen nog steeds erg enthousiast en wordt begonnen met het proces van fabriceren. In die uiteindelijke versie komen ook de inhoudelijke uitgangspunten naar voren die in beginsel nog ontbraken. Was toen vooral het effect doorslaggevend, nu sterkt een beeldverhaal vol verwijzingen naar de historie en context van het gebouw dit effect en maakt het geheel tot eenheid. Dit beeldverhaal laat zich volgens de kunstenaar omschrijven in drie denkbeeldige lagen.
De eerste laag is die van de vormen en kleuren, die lopen van blauw, paars naar groen, geel, oranje en rood. Je wordt als het ware van rechts naar links geleid, van vurig naar kalm en koel.
Een tweede laag refereert duidelijk aan de context en historie van het gebouw. Het bestuursgebouw kent een rijke traditie en heeft als looster, gevangenis, rechtbank en collegezaal gefunctioneerd. In al haar functies is het begrip (zelf)reflectie van toepassing. Bouw duidt dit o.a. aan door in haar afbeeldingen te verwijzen naar het spirituele en het profane. Zo creŽren de portretten te laten spiegelen aan elkaar.
De derde laag toont als het ware het resultaat van deze bezinning: het gestructureerde denken. Dit gestructureerde denken vloeit voort uit meer natuurlijke processen. Zo zijn in het midden voorin waterstromingen en micro-organismen zichtbaar doe overvloeien in MRI-scans van bloedvaten, die weer overgaan in het schrift van de mens. Stromingen uit de natuur die overvloeien in verschillende stromingen van het denken. Zien we aan de ene kant resultaten van het gestructureerde denken, cultuur, zoals tuinpatronen en een stratenplan van Maastricht, aan de andere kant zien we de Limburgse rivier De Geul, een van de meest natuurlijk meanderende rivieren.

Nieuw glastechniek
Het werk van Bouw kent veel vlakwerkingen en is een combinatie van tekeningen met de hand gemaakt, in Photoshop bewerkte foto's en digitaal ingeschilderde kleurvlakken, geprint op glas. Dit gebeurt als volgt: drie kleurreservoirs (rood, geel en blauw) strooien softwarematig droge pigment op het glas, dat in de oven verdwijnt waar de pigmenten met een temperatuur 800įC worden ingesmolten in het glas, exact een halve millimeter diep, en dan veranderen van kleur. Deze techniek is sneller en goedkoper dan glas-in-lood. Bovendien verschilt het van normaal zeefdruk op glas, waarbij transparantie nauwelijks mogelijk is.
Sinds te toepassing van deze techniek voor het Instituut voor Beeld en Geluid heeft Saint Gobain Glass in samenwerking met TNO Eindhoven het procedť verder ontwikkeld, is de resolutie verbeterd en kunnen kleuren worden gescheiden. Dat maakt ook dat het raam in het Bestuursgebouw verschilt met dat van het Instituut. Zo kent het laatste reliŽf terwijl het glas in Maastricht verfijnder is qua structuur. Bovendien zijn, vanwege de verbetering van de resolutie, de beelden een stuk verfijnder. Ten slotte zijn in Maastricht de beelden geprint op speciaal isolatieglas, dat tegen de zon beschermt.
Bouw ondertussen, heeft een nieuwe mogelijk tot experiment met deze nieuwe techniek. Ze werkt aan een project voor een basisschool in Boxmeer.

 

Raoul Wassenaar is onderxoeker aan de Jan van Eyck Academie

www.gerybouw.nl